Jedni grzybiarze przed wyjściem do lasu sprawdzają opady i temperaturę, inni zaglądają również do kalendarza księżycowego. Przekonanie, że pełnia Księżyca uruchamia wysyp grzybów albo że najlepsze zbiory przypadają kilka dni po pełni, jest w Polsce bardzo mocno zakorzenione. Problem w tym, że kiedy naukowcy postanowili to sprawdzić na wieloletnich danych, zależności nie znaleźli.
To szczególnie ciekawe we wrześniu 2026 roku. Najbliższa pełnia przypadnie 26 września, więc łatwo będzie później usłyszeć, że każdy większy wysyp pod koniec miesiąca został wywołany właśnie przez Księżyc. Astronomiczna data jest pewna, ale związek pełni z liczbą grzybów już nie.
Czy podczas pełni naprawdę rośnie więcej grzybów? Sprawdzono to na 1715 obserwacjach
Spis treści
Najważniejsze badanie dotyczące właśnie tego pytania przeprowadzili naukowcy analizujący wieloletnie obserwacje grzybów leśnych w Szwajcarii. Wykorzystano 1715 datowanych obserwacji mikologicznych z pięciu stałych powierzchni badawczych, zbieranych od 1990 do 2007 roku.
Naukowcy porównali pojawianie się owocników z kolejnymi etapami cyklu księżycowego. Sprawdzali zarówno czas pojawiania się rozwiniętych grzybów, jak i dane przesunięte w czasie, które miały uwzględnić wcześniejsze rozpoczęcie formowania owocników.
Nie znaleziono zależności między fazą Księżyca a liczbą pojawiających się grzybów. W pracy stwierdzono, że leśne grzyby owocnikują niezależnie od faz księżycowych.
To nie oznacza, że nauka zna już każdy mechanizm odpowiedzialny za pojawianie się grzybów. Oznacza coś znacznie konkretniejszego: nie ma dowodu, że pełnia powoduje większy wysyp grzybów.
Skąd więc tylu grzybiarzy jest przekonanych, że pełnia działa?
Tutaj robi się ciekawie, ponieważ takie przekonania nie powstały wczoraj. W polskiej tradycji grzybiarskiej funkcjonowały bardzo różne zasady związane z Księżycem. W jednych regionach uważano, że najlepiej zbierać podczas pełni, w innych po pełni, jeszcze gdzie indziej podczas przybywania albo ubywania Księżyca.
Co więcej, część dawnych przekonań wzajemnie sobie przeczyła. W jednych miejscach pełnia miała oznaczać wyjątkowo obfite zbiory, a w innych uważano, że podczas pełni grzyby częściej są robaczywe. To pokazuje, że mamy do czynienia przede wszystkim z tradycją i obserwacjami przekazywanymi między pokoleniami, a nie jednym powtarzalnym zjawiskiem biologicznym.
Jest jednak bardzo prosty powód, dla którego teoria o Księżycu może regularnie wydawać się prawdziwa. Jesienią kolejne pełnie wypadają w czasie, kiedy warunki pogodowe często są jednocześnie bardzo dobre dla grzybów. Jeżeli przed pełnią spadnie solidny deszcz, noce pozostaną stosunkowo ciepłe, a ściółka będzie wilgotna, grzyby rzeczywiście mogą pojawić się kilka lub kilkanaście dni później. Tyle że zadziałała pogoda, a nie faza Księżyca.
To deszcz jest znacznie lepszą wskazówką niż pełnia
Badania dotyczące owocnikowania grzybów wielokrotnie pokazują znaczenie opadów i dostępności wody. W 14-letnim badaniu grzybów związanych z sosną stwierdzono zależność między opadami a zarówno liczbą owocników, jak i bogactwem obserwowanych gatunków.
Podobne wyniki przynoszą analizy grzybów jadalnych. W badaniach prowadzonych w lasach sosnowych opady późnego lata i początku jesieni były jednym z najważniejszych czynników wpływających na pojawianie się i produkcję owocników. W innym wieloletnim badaniu wyjątkowo wysokie zbiory wiązały się przede wszystkim z korzystnymi opadami na przełomie lata i jesieni.
Lasy Państwowe również wskazują na prosty zestaw warunków sprzyjających grzybom: opady, odpowiednią temperaturę, wysoką wilgotność i brak zimnych nocy.
Ale nawet zasada „spadł deszcz, więc za trzy dni będą grzyby” jest zbyt prosta
Grzybiarze często próbują zastąpić jeden kalendarz drugim. Skoro pełnia nie daje pewnej odpowiedzi, pojawia się zasada, że wystarczy odliczyć konkretną liczbę dni od deszczu.
Tak również nie działa przyroda.
Poszczególne gatunki reagują inaczej, a pojawienie się owocników zależy od historii pogody, wilgotności gleby, temperatury, pory roku, siedliska i kondycji samej grzybni. Badania pokazują, że jedne gatunki mogą reagować szybko na opady, podczas gdy u innych reakcja pojawia się po dłuższym czasie. Wpływ mogą mieć również warunki panujące wiele tygodni wcześniej.
Lasy Państwowe zwracają uwagę, że proste przełożenie „więcej deszczu równa się więcej grzybów” także nie zawsze działa. Liczą się między innymi wcześniejsze okresy suszy, zapas wody w podłożu oraz przebieg pogody w dłuższym okresie.
Dlatego po jednym gwałtownym, kilkunastominutowym deszczu podczas długiej suszy las nie musi nagle wypełnić się prawdziwkami. Znacznie lepsze są regularne opady, które rzeczywiście nawilżą ściółkę i głębsze warstwy podłoża.
Temperatura jest równie ważna jak woda
Wrześniowy deszcz może stworzyć świetne warunki do grzybobrania, jeżeli towarzyszą mu odpowiednie temperatury. Jeśli jednak po opadach przyjdą bardzo zimne noce albo gwałtownie spadnie temperatura gleby, sytuacja może wyglądać zupełnie inaczej.
W badaniach fenologii grzybów temperatura regularnie pojawia się obok wilgotności jako jeden z istotnych czynników wpływających na termin owocnikowania. Wpływ nie jest jednak taki sam dla wszystkich gatunków.
Dlatego ciepła i wilgotna końcówka września może dać znacznie lepsze zbiory niż sama pełnia przypadająca podczas suchego i chłodnego okresu.
A przecież grzyby reagują na światło. Czy światło Księżyca nie może mieć znaczenia?
To argument, który może wydawać się logiczny. Wiadomo, że światło rzeczywiście może uczestniczyć w procesach rozwoju niektórych grzybów. Przeglądy badań nad tworzeniem owocników wskazują, że obok temperatury i dostępności składników odżywczych światło jest jednym z sygnałów środowiskowych wykorzystywanych przez niektóre gatunki grzybów.
Nie można jednak przeskoczyć od tego faktu do stwierdzenia, że pełnia zwiększa liczbę prawdziwków czy podgrzybków w lesie. Badania przeprowadzone specjalnie pod kątem cyklu księżycowego takiej zależności nie wykazały.
Podobnie wygląda argument dotyczący grawitacji. To, że Księżyc wpływa na pływy oceaniczne, nie jest dowodem, że pełnia uruchamia owocnikowanie grzybni. Taki mechanizm musiałby zostać wykazany eksperymentalnie lub statystycznie, a dotychczasowe dane tego nie potwierdzają.
Dlaczego teoria o pełni może „sprawdzać się” co roku?
Wyobraźmy sobie typową sytuację. Na początku września jest sucho. Potem przez kilka dni pada, temperatura nocą pozostaje dodatnia i stosunkowo wysoka, gleba nasiąka wodą. Kilka dni później rozpoczyna się wysyp podgrzybków i borowików.
Jeżeli akurat w tym czasie zbliża się pełnia, bardzo łatwo przypisać sukces Księżycowi, mimo że kilka dni wcześniej wydarzyło się coś biologicznie znacznie ważniejszego: zmieniła się wilgotność podłoża i temperatura.
Potem zapamiętujemy rok, w którym „po pełni kosze były pełne”, a znacznie rzadziej przypominamy sobie pełnię podczas długiej suszy, po której w lesie praktycznie nic się nie pojawiło.
To jeden z powodów, dla których tradycyjne obserwacje mogą być niezwykle przekonujące, mimo że po analizie wielu lat zależność znika.
Pełnia 26 września 2026 nie spowoduje wysypu. Ale wysyp w tym okresie jest jak najbardziej możliwy
Wrześniowa pełnia w 2026 roku przypada 26 września. Jeśli kilka lub kilkanaście dni wcześniej w danym regionie wystąpią dobre opady, gleba utrzyma wilgoć, a temperatury pozostaną korzystne, pod koniec miesiąca rzeczywiście może pojawić się bardzo dobry okres grzybowy.
I właśnie tutaj łatwo będzie pomylić przyczynę ze zbiegiem okoliczności.
Jeżeli po 26 września pojawi się wysyp, nie będzie to automatycznie dowód na działanie pełni. Trzeba spojrzeć przede wszystkim na sumę wcześniejszych opadów, temperatury nocne, wilgotność gleby i przebieg pogody w poprzednich tygodniach.
Możliwa jest również sytuacja odwrotna. Pełnia może być idealnie widoczna na bezchmurnym niebie, ale jeśli wcześniej przez kilka tygodni nie padało i ściółka jest wysuszona, z punktu widzenia grzybiarza piękny Księżyc niewiele zmieni.
Co sprawdzać przed wyjazdem na grzyby zamiast fazy Księżyca?
Jeżeli celem jest zwiększenie szansy na pełny koszyk, prognoza i historia pogody będą znacznie bardziej użyteczne niż kalendarz lunarny. Najważniejsze są opady z ostatnich dni i tygodni, wilgotność lasu, temperatury w dzień i w nocy oraz informacje od grzybiarzy z konkretnego regionu.
Trzeba też pamiętać o siedlisku. Prawdziwki, koźlarze, maślaki czy podgrzybki nie pojawiają się losowo. Wiele najbardziej poszukiwanych gatunków żyje w związku z konkretnymi drzewami, dlatego nawet idealna pogoda nie sprawi, że każdy fragment lasu stanie się równie dobrym miejscem na grzybobranie.
Najlepszy sygnał wygląda więc zupełnie inaczej niż pełnia: kilka korzystnych opadów, wilgotna ściółka, brak długiej suszy, odpowiednia temperatura i las, w którym dany gatunek już wcześniej występował.
Grzybiarski mit ma w sobie odrobinę prawdy, ale nie tam, gdzie jej szukamy
Starsi grzybiarze obserwują przyrodę od dziesięcioleci i wiele ich praktycznych spostrzeżeń ma bardzo dobre podstawy. Ciepłe noce, wilgoć, deszcze, mgły czy konkretne miejsca w lesie rzeczywiście mogą pomóc przewidzieć dobry okres.
Problem zaczyna się wtedy, gdy do tego zestawu dodajemy pełnię jako przyczynę wysypu.
Najlepsze dostępne badanie wykonane specjalnie w celu sprawdzenia tej teorii nie wykazało związku pomiędzy cyklem Księżyca a pojawianiem się leśnych grzybów. Znacznie mocniejsze dowody dotyczą opadów, temperatury, dostępności wody w glebie, sezonu i siedliska.
Można więc spokojnie zaznaczyć pełnię w kalendarzu, ale jeśli chcemy przewidzieć prawdziwy wysyp, znacznie lepiej zaznaczać deszczowe dni. To właśnie pogoda, a nie tarcza Księżyca, daje grzybiarzowi najwięcej informacji o tym, co za kilka dni może wydarzyć się w lesie.
Zobacz również:
ATLAS: Grzyby jadalne | Grzyby trujące
Obserwuj nas na Facebook-u.
Sprawdź również aplikację GDZIE NA GRZYBY – Aktualna mapa grzybowa tworzona przez społeczność grzybiarzy w Polsce.
