Mrówki chodzące po kuchennym blacie, wychodzące ze szczeliny przy rurach albo tworzące regularne trasy w szklarni nie są jednym i tym samym problemem. W mieszkaniu mogą pojawić się mrówki faraona, których nie powinno się zwalczać przypadkowym aerozolem. W ogrodzie natomiast najczęściej spotykamy rodzime gatunki gniazdujące w ziemi, pod kostką, kamieniami, donicami albo przy korzeniach roślin.
To rozróżnienie ma ogromne znaczenie. Środek, który zabije kilkadziesiąt widocznych robotnic, może nie zrobić nic królowej i całemu gniazdu. W przypadku faraonek agresywne opryskiwanie tras może dodatkowo rozproszyć kolonię i utrudnić późniejsze zwalczanie. Najskuteczniejsze są wolno działające przynęty pokarmowe, które robotnice zabierają do gniazda i przekazują pozostałym osobnikom.
W ogrodzie sytuacja wygląda inaczej. Mrówki nie zawsze wymagają zwalczania, ponieważ spulchniają glebę, usuwają martwą materię i polują na niektóre drobne bezkręgowce. Problem zaczyna się wtedy, gdy zakładają gniazda pod korzeniami młodych roślin, wypychają podłoże z donic, podkopują kostkę, wchodzą masowo do szklarni albo chronią kolonie mszyc produkujących słodką spadź.
Przeczytaj także: Co na mrówki w ogrodzie? Skuteczne sposoby na pozbycie się ich raz na zawsze
Najpierw ustal, z jakimi mrówkami masz problem
Spis treści
W polskich ogrodach powszechnie występuje między innymi hurtnica czarna, czyli Lasius niger, nazywana również czarną mrówką ogrodową. Buduje gniazda w glebie, pod kamieniami, kostką brukową i przy pniach drzew. Chętnie korzysta ze spadzi wydzielanej przez mszyce.
Mrówka faraona, czyli Monomorium pharaonis, jest znacznie mniejsza, żółtawa lub jasnobrązowa i w naszym klimacie związana przede wszystkim z ogrzewanymi budynkami. Zakłada gniazda w niedostępnych szczelinach, pustkach ściennych, przy instalacjach, rurach, listwach i urządzeniach emitujących ciepło. Widoczne robotnice stanowią tylko niewielką część całej kolonii.
| Cecha | Mrówka faraona | Typowa mrówka ogrodowa |
|---|---|---|
| Nazwa łacińska | Monomorium pharaonis | Najczęściej Lasius niger lub inne gatunki glebowe |
| Wygląd | Bardzo mała, około 2 mm, żółtawa lub jasnobrązowa | Zwykle większa, ciemnobrązowa, czarna albo czerwonawa |
| Miejsce gniazdowania | Ściany, szczeliny, instalacje, okolice rur i urządzeń | Gleba, trawnik, rabaty, donice, przestrzenie pod kostką |
| Najlepsza metoda | Wolno działający żel lub przynęta pokarmowa | Usunięcie źródła pożywienia, bariery, przynęty i punktowe działania przy gnieździe |
| Czego unikać | Opryskiwania tras aerozolem i zabijania samych robotnic | Solanki, octu i agresywnych mieszanek w glebie przy roślinach |
Mrówki faraona w mieszkaniu. Najskuteczniejszy jest specjalny żel
Przy faraonkach nie chodzi o natychmiastowe zabicie mrówek, które widzisz na blacie. Celem jest wykorzystanie robotnic jako transportu do ukrytego gniazda.
Żel owadobójczy zawiera atrakcyjną przynętę pokarmową oraz wolno działającą substancję czynną. Robotnice pobierają niewielką ilość preparatu, wracają do kolonii i przekazują pokarm innym osobnikom. Dzięki temu środek może dotrzeć głębiej niż oprysk kontaktowy, który działa głównie na mrówki znajdujące się poza gniazdem.
Jak zastosować żel na faraonki krok po kroku
1. Najpierw obserwuj trasę mrówek
Nie ścieraj od razu wszystkich robotnic. Przez kilka minut sprawdź, skąd wychodzą i dokąd wracają. Najczęściej poruszają się wzdłuż listew przypodłogowych, rur, krawędzi szafek, parapetów, fug i szczelin przy instalacjach.
2. Usuń konkurencyjne źródła pokarmu
Schowaj cukier, miód, pieczywo, owoce, karmę dla zwierząt i resztki jedzenia. Umyj tłuste powierzchnie, opróżnij kosz, odkurz przestrzenie pod szafkami i wytrzyj rozlane napoje. Żel będzie skuteczniejszy, jeżeli mrówki nie znajdą obok łatwiejszego pożywienia.
3. Umieść małe porcje żelu przy trasach
Preparat aplikuje się punktowo zgodnie z etykietą produktu. Miejsca powinny być niedostępne dla dzieci i zwierząt, a jednocześnie znajdować się blisko aktywnych tras mrówek. Nie nakładaj żelu bezpośrednio na blaty robocze, talerze, sztućce ani powierzchnie mające kontakt z żywnością.
4. Nie opryskuj trasy prowadzącej do przynęty
Robotnice muszą spokojnie pobierać żel i wracać do gniazda. Oprysk kontaktowy może je zabić zbyt szybko, odstraszyć od przynęty albo rozproszyć kolonię. W przypadku faraonek opryski pyretroidowe mogą powodować rozchodzenie się mrówek do kolejnych miejsc.
5. Uzupełniaj preparat zgodnie z instrukcją
Jeżeli żel został zjedzony, wysechł albo zabrudził się, należy postępować zgodnie z etykietą konkretnego produktu. Przynęty działają wolniej niż aerozole, ponieważ ich zadaniem jest dotarcie do gniazda, a nie natychmiastowe zabicie robotnicy.
6. Obserwuj nie tylko kuchnię
Faraonki mogą przemieszczać się przy rurach centralnego ogrzewania, pionach wodnych i instalacjach przechodzących pomiędzy mieszkaniami. W bloku zwalczanie wyłącznie w jednym lokalu może nie wystarczyć, jeżeli kolonie znajdują się również w częściach wspólnych albo sąsiednich mieszkaniach.
7. Przy dużej infestacji wezwij firmę DDD
Jeżeli mrówki występują w wielu pomieszczeniach, wychodzą z instalacji, pojawiają się ponownie mimo prawidłowo wykładanych przynęt albo problem obejmuje cały budynek, potrzebne może być skoordynowane zwalczanie przez firmę dezynsekcyjną. Państwowa Inspekcja Sanitarna również wskazuje, że poważne problemy ze szkodnikami domowymi najlepiej powierzać wyspecjalizowanym wykonawcom.
Dlaczego zwykły spray może nie zadziałać na faraonki?
Aerozol daje szybki i widoczny efekt. Po kilku minutach na podłodze leżą martwe robotnice, więc można odnieść wrażenie, że problem został rozwiązany. Tymczasem królowa, larwy i większość robotnic nadal pozostają w ukryciu.
Zwalczanie samych robotnic ma niewielki wpływ na kolonię, ponieważ tylko część mrówek w danym momencie wychodzi po pokarm. Przy faraonkach dodatkowym problemem jest możliwość rozproszenia kolonii po zastosowaniu odstraszających środków kontaktowych. Zamiast jednego miejsca infestacji mogą powstać kolejne skupiska w innych szczelinach.
Dlatego podczas stosowania żelu:
- nie rozpylaj aerozolu w pobliżu przynęty,
- nie zalewaj szczelin detergentami,
- nie przesuwaj żelu codziennie w inne miejsce,
- nie zabijaj każdej robotnicy idącej do przynęty,
- nie łącz przypadkowo kilku preparatów.
Ocet na mrówki działa tylko chwilowo
Roztwór octu z wodą może pomóc zmyć chemiczny ślad pozostawiany przez mrówki. Po dokładnym przetarciu blatu, podłogi lub listwy robotnice mogą przez pewien czas stracić wyznaczoną trasę. Nie oznacza to jednak likwidacji gniazda. Ocet działa przede wszystkim jako środek czyszczący i chwilowo zaburzający orientację mrówek.
W mieszkaniu można wykorzystać łagodny roztwór wody z octem do umycia tras dopiero wtedy, gdy nie koliduje to z rozłożoną przynętą. Nie przecieraj miejsc bezpośrednio przy żelu, ponieważ intensywny zapach może ograniczyć zainteresowanie mrówek.
W ogrodzie nie należy natomiast wylewać mocnego octu do gniazd przy roślinach. Kwas może uszkodzić korzenie, mikroorganizmy glebowe i roślinność znajdującą się obok.
Woda z płynem do naczyń usuwa mrówki, ale nie niszczy kolonii
Woda z niewielką ilością detergentu może być używana do zmywania pojedynczych mrówek i ich ścieżek z podłogi, parapetu albo blatu. Mycie wodą z mydłem usuwa również część śladu zapachowego, po którym poruszają się kolejne robotnice.
Nie warto jednak wlewać dużych ilości płynu do naczyń do ziemi w szklarni, donicach ani na rabatach. Domowe detergenty nie są przeznaczone do stosowania w glebie i mogą uszkadzać rośliny. Nawet w przypadku mydeł owadobójczych zaleca się używanie produktów przeznaczonych do konkretnego zastosowania, ponieważ przypadkowe mieszaniny mogą powodować poparzenia roślin.
Jak ograniczyć mrówki w mieszkaniu bez opryskiwania całego domu?
Samo użycie żelu nie zastąpi porządku i uszczelnienia mieszkania. Najlepszy efekt daje połączenie kilku działań.
Usuń dostęp do jedzenia
Produkty sypkie, cukier, słodycze, karmę dla zwierząt i pieczywo przechowuj w szczelnych pojemnikach. Regularnie odkurzaj przestrzenie pod meblami, zmywaj lepkie ślady po napojach i nie zostawiaj karmy w misce przez całą dobę.
Ogranicz dostęp do wody
Sprawdź syfon, przestrzeń pod zlewem, uszczelki przy rurach, cieknące zawory i skraplającą się wodę. Mrówki poszukują nie tylko jedzenia, ale również wilgoci.
Uszczelnij szczeliny
Po opanowaniu kolonii można zabezpieczyć szczeliny przy listwach, rurach, progach, ramach okiennych i przewodach. Nie należy jednak bezmyślnie zaklejać jedynej widocznej trasy w trakcie intensywnego pobierania żelu, ponieważ robotnice mogą wyznaczyć inną drogę.
Odetnij drogi prowadzące z ogrodu
Gałęzie krzewów dotykające elewacji, przewody, pnącza, stosy drewna i gruba warstwa wilgotnej ściółki przy ścianie mogą ułatwiać mrówkom wejście do budynku. Przycinanie gałęzi, usuwanie zalegających resztek i uszczelnianie wejść należą do podstawowych elementów ochrony domu.
Mrówki w ogrodzie nie zawsze są szkodnikami
Widok mrówek na rabacie nie oznacza automatycznie, że trzeba je tępić. Wiele gatunków napowietrza glebę, przenosi materię organiczną i poluje na inne drobne organizmy. Gniazdo znajdujące się daleko od domu, szklarni, korzeni młodych roślin i strefy wypoczynkowej można pozostawić w spokoju.
Zwalczanie ma większy sens, gdy mrówki:
- podkopują młode sadzonki,
- wynoszą ziemię z donic i skrzynek,
- zakładają gniazda bezpośrednio pod korzeniami,
- tworzą kopce na trawniku lub pomiędzy płytami,
- wchodzą masowo do szklarni i domu,
- opiekują się mszycami, czerwcami lub mączlikami,
- utrudniają pracę w ogrodzie albo gryzą podczas pielęgnacji roślin.
Mrówki na pomidorach, ogórkach i papryce? Najpierw szukaj mszyc
Mrówki często nie wchodzą na roślinę po to, aby ją zjadać. Mogą zbierać słodką spadź wydzielaną przez mszyce, czerwce, mączliki i inne owady wysysające soki.
W zamian bronią tych szkodników przed biedronkami, złotookami i pasożytniczymi błonkówkami. W efekcie kolonia mszyc może rozwijać się szybciej, mimo że w ogrodzie obecne są jej naturalne wrogowie.
Jeżeli widzisz regularny ruch mrówek po łodygach pomidora, ogórka, papryki, fasoli, róży albo drzewa owocowego, obejrzyj:
- spodnią stronę młodych liści,
- wierzchołki pędów,
- ogonki liściowe,
- pąki kwiatowe,
- miejsca rozwidlenia pędów,
- młode przyrosty.
Najłatwiej zauważyć mszyce rano, gdy nie są jeszcze ukryte w mocno zwiniętych liściach. Obecność lepkiej spadzi albo czarnego nalotu grzybów sadzakowych jest dodatkową wskazówką.
Najlepsze sposoby na mrówki w ogrodzie i szklarni
1. Usuń mszyce i inne źródła spadzi
To jeden z najważniejszych kroków. Jeżeli mrówki mają na roślinie stałe źródło cukru, będą regularnie wracały, nawet po zniszczeniu części tras.
Przy niewielkiej liczbie mszyc można spłukiwać je silniejszym strumieniem wody, usuwać najmocniej porażone fragmenty i wspierać naturalnych wrogów. W razie stosowania preparatu na mszyce należy wybrać środek przeznaczony do danej rośliny i użyć go zgodnie z etykietą.
2. Zastosuj opaski lepowe na pniach
Na drzewach i krzewach o jednym wyraźnym pniu można zastosować barierę lepową. Nie nakładaj kleju bezpośrednio na młodą lub delikatną korę. Najpierw zabezpiecz pień odpowiednią opaską, a dopiero na nią nanieś warstwę lepu.
Trzeba również usunąć gałęzie dotykające ziemi, ogrodzenia, ściany albo sąsiedniej rośliny. W przeciwnym razie mrówki ominą opaskę inną drogą. Barierę kontroluj co kilka dni, ponieważ martwe owady, kurz i fragmenty liści mogą utworzyć most.
3. Ustaw zamknięte stacje z przynętą
W szklarni, przy tarasie, ścieżkach i wejściu do domu znacznie bezpieczniejsze od rozsypywania proszku są zamknięte stacje pokarmowe. Ustawia się je w pobliżu aktywnych tras albo wejść do gniazda, zgodnie z etykietą produktu.
Przynęta powinna działać powoli. Zbyt duża dawka substancji aktywnej może zabić robotnicę, zanim dotrze do kolonii. Z tego powodu nie warto przygotowywać przypadkowych mieszanek z boraksem „na oko”. Gotowy produkt ma określone stężenie, sposób użycia i zalecenia bezpieczeństwa.
4. Użyj ziemi okrzemkowej tylko jako suchej bariery
Ziemia okrzemkowa może działać na owady mechanicznie, uszkadzając ochronną warstwę ich ciała i powodując odwodnienie. Największy sens ma w suchych szczelinach, pod stołami uprawowymi, przy progach albo w miejscach osłoniętych przed wodą. Po zamoczeniu jej działanie wyraźnie spada.
Nie rozsypuj jej bez potrzeby na całej rabacie ani na kwiatach odwiedzanych przez owady. Pył może podrażniać oczy i drogi oddechowe, dlatego należy stosować produkt zgodnie z instrukcją i unikać wdychania.
5. Usuń miejsca sprzyjające gniazdowaniu
Mrówki chętnie zakładają gniazda pod:
- deskami,
- kamieniami,
- workami z podłożem,
- donicami stojącymi bezpośrednio na ziemi,
- agrowłókniną,
- starymi płytami,
- zalegającym drewnem,
- grubą warstwą wilgotnych resztek.
W szklarni warto regularnie podnosić pojemniki, usuwać rozsypane podłoże i kontrolować przestrzeń pod skrzynkami. Przy ścianie domu nie zostawiaj stosu desek, worków z ziemią ani grubej warstwy mokrej ściółki.
6. Odsłoń małe gniazdo i usuń je mechanicznie
Jeżeli gniazdo znajduje się w pustej donicy, skrzynce, pod luźną płytą albo w nieobsadzonej części grządki, można spróbować usunąć ziemię razem z mrówkami, larwami i królową. Trzeba działać szybko i zabrać możliwie dużą część gniazda.
Samo rozkopanie mrowiska bez usunięcia kolonii często jedynie zmusza mrówki do przeniesienia się kilkadziesiąt centymetrów dalej. Z praktyki wynika, że mechaniczne usuwanie najlepiej sprawdza się przy małych, świeżych gniazdach w pojemnikach i miejscach łatwo dostępnych.
7. W donicach zastosuj zmianę podłoża
Gdy mrówki wynoszą ziemię z donicy albo utworzyły korytarze w bryle korzeniowej, najpewniejszym rozwiązaniem może być przesadzenie rośliny:
- wyjmij roślinę z pojemnika,
- usuń jak najwięcej zasiedlonego podłoża,
- sprawdź stan korzeni,
- umyj donicę,
- zastosuj świeże podłoże,
- ustaw pojemnik na czystej podstawce lub nóżkach,
- kontroluj, czy mrówki nie wracają z podłoża pod donicą.
Przy delikatnych roślinach nie rozrywaj mocno bryły korzeniowej. Czasami lepiej zastosować stację z przynętą obok donicy i przesadzić roślinę dopiero po zmniejszeniu aktywności kolonii.
Czy wrzątek jest dobrym sposobem na mrowisko?
Wrzątek jest często polecany jako tani domowy sposób, ale w ogrodzie może zrobić więcej szkody niż pożytku. Gorąca woda niszczy korzenie, drobne organizmy glebowe i roślinność znajdującą się w pobliżu. Nie powinna być wlewana przy pomidorach, ogórkach, drzewach owocowych, trawniku ani rabatach.
Można rozważać ją wyłącznie przy pojedynczym gnieździe znajdującym się w szczelinie betonowej lub pod kostką, daleko od korzeni i instalacji. Nawet wtedy nie ma gwarancji dotarcia do całej kolonii, ponieważ korytarze mogą być głębokie i rozgałęzione.
Czego nie wysypywać na mrowisko?
Sól
Sól nie jest obojętna dla gleby. Może uszkadzać korzenie, zaburzać pobieranie wody i pogarszać strukturę podłoża. Wysypywanie soli na rabaty, trawnik i grządki warzywne jest złym pomysłem.
Nierozcieńczony ocet
Może niszczyć rośliny i mikroorganizmy glebowe. Działa powierzchniowo, ale nie daje pewności dotarcia do królowej.
Proszek do pieczenia i soda z cukrem
To popularny internetowy sposób, ale trudno kontrolować jego dawkę, pobranie i rzeczywiste dotarcie do gniazda. Nie jest równie przewidywalny jak prawidłowo dobrana przynęta.
Fusy z kawy, cynamon, mięta i skórki cytrusów
Intensywny zapach może na krótko zmienić przebieg trasy robotnic, ale nie oznacza likwidacji kolonii. Mrówki często omijają przeszkodę i wyznaczają nową drogę. Takie dodatki można traktować najwyżej jako tymczasowe odstraszacze, a nie skuteczną metodę zwalczania gniazda.
Duże ilości boraksu rozsypane luzem
Boraks nie powinien być rozsypywany na podłodze, rabatach ani w miejscach dostępnych dla dzieci i zwierząt. Nieprawidłowo przygotowana przynęta może być zbyt mocna, przez co zabije robotnice przed powrotem do gniazda. Może też zostać przypadkowo pobrana przez zwierzę.
Domowa przynęta z boraksem czy gotowy żel?
Teoretycznie wolno działające przynęty boranowe mogą ograniczać kolonie mrówek. Skuteczność zależy jednak od właściwego stężenia, rodzaju pokarmu, wilgotności i gatunku mrówki. Nawet niewielka różnica może sprawić, że przynęta będzie odstraszać, szybko zabijać robotnice albo zostanie całkowicie zignorowana.
W mieszkaniu, szczególnie przy faraonkach, rozsądniejszy jest gotowy żel dopuszczony do użytku domowego. Producent określa miejsca stosowania, dawkę, zasady zabezpieczenia i czas działania.
Produktów biobójczych należy używać ostrożnie i zgodnie z etykietą. Nie wolno stosować przypadkowych substancji ani preparatów niedopuszczonych do danego zastosowania.
Co zrobić, gdy mrówki pojawiły się w szklarni?
W szklarni mrówki mają doskonałe warunki: ciepło, suche miejsca pod obrzeżami, dostęp do wody oraz rośliny zasiedlane przez mszyce i mączliki.
Najlepszy plan działania wygląda następująco:
- Sprawdź spodnią stronę liści i wierzchołki pędów.
- Ogranicz mszyce, czerwce albo mączliki.
- Uporządkuj przestrzeń pod donicami, skrzynkami i workami z podłożem.
- Obserwuj trasę mrówek i znajdź wejście do gniazda.
- Zastosuj zamkniętą stację z przynętą w miejscu niedostępnym dla dzieci, zwierząt i podlewania.
- Nie rozpylaj preparatów owadobójczych na kwitnące rośliny bez wyraźnej potrzeby.
- Nie wylewaj octu, soli ani detergentu w strefie korzeniowej.
- Po ograniczeniu kolonii uszczelnij szczeliny przy konstrukcji szklarni.
Najczęstszy błąd działkowców polega na zwalczaniu samych mrówek bez sprawdzenia roślin. Jeżeli na ogórkach, papryce lub pomidorach pozostają mszyce, robotnice mają stałe źródło spadzi i szybko odbudowują swoje trasy.
Kiedy preparat nie działa?
Mrówki mogą ignorować żel lub stację pokarmową z kilku powodów:
- obok znajduje się atrakcyjniejsze pożywienie,
- przynęta wyschła,
- została zabrudzona wodą lub ziemią,
- stoi zbyt daleko od trasy,
- użyty rodzaj pokarmu nie odpowiada aktualnym potrzebom kolonii,
- w pobliżu zastosowano odstraszający oprysk,
- kolonia została rozproszona do kilku miejsc,
- preparat został użyty niezgodnie z instrukcją.
Preferencje pokarmowe mrówek mogą zmieniać się w zależności od gatunku i fazy rozwoju kolonii. Jedne chętniej pobierają przynęty słodkie, inne białkowe lub tłuszczowe. Jeżeli po kilku dniach nie ma żadnego zainteresowania produktem, należy ponownie sprawdzić gatunek, miejsce ustawienia i zalecenia producenta.
Najważniejsza zasada: nie zabijaj tylko tego, co widzisz
Widoczne robotnice są jedynie częścią znacznie większej kolonii. Skuteczna metoda powinna docierać do gniazda, ograniczać źródła jedzenia i wody oraz usuwać miejsca, w których mrówki mogą się ukrywać.
W mieszkaniu z faraonkami największy sens ma specjalny żel lub inna wolno działająca przynęta pokarmowa. W ogrodzie warto najpierw ocenić, czy mrówki rzeczywiście powodują szkody. Jeżeli chronią mszyce, podkopują rośliny albo wchodzą do szklarni, najlepsze efekty daje połączenie zwalczania źródła spadzi, barier mechanicznych, porządku i prawidłowo ustawionych stacji z przynętą.
Chaotyczne wysypywanie soli, sody, kawy, cynamonu i przypadkowych trucizn zwykle daje tylko krótkotrwały efekt. Mrówki zmieniają trasę, a gniazdo nadal funkcjonuje.
Tabela: który sposób na mrówki wybrać?
| Metoda | Gdzie stosować | Skuteczność | Najważniejsze ograniczenie |
|---|---|---|---|
| Żel owadobójczy | Mieszkanie, szczególnie przy faraonkach | Wysoka przy prawidłowej aplikacji | Nie wolno opryskiwać trasy i trzeba zabezpieczyć żel przed dziećmi oraz zwierzętami |
| Zamknięta stacja z przynętą | Dom, taras, szklarnia, okolice wejścia | Wysoka lub średnia | Mrówki muszą zaakceptować rodzaj przynęty |
| Woda z octem | Blaty, podłogi, parapety | Niska, chwilowa | Usuwa trasę zapachową, ale nie niszczy kolonii |
| Woda z mydłem | Zmywanie robotnic z powierzchni | Niska, kontaktowa | Nie należy wlewać detergentu do gleby |
| Opaski lepowe | Drzewa i krzewy opanowane przez mszyce | Wysoka jako bariera | Trzeba usunąć alternatywne drogi wejścia na roślinę |
| Ziemia okrzemkowa | Suche szczeliny i miejsca osłonięte | Średnia jako bariera | Traci działanie po zamoczeniu, pył może podrażniać drogi oddechowe |
| Usuwanie mszyc | Ogród, szklarnia, drzewa owocowe | Wysoka jako element długofalowy | Nie usuwa bezpośrednio istniejącego gniazda |
| Cynamon, kawa, mięta | Tymczasowe odganianie z małej powierzchni | Niska | Mrówki zwykle wyznaczają nową trasę |
| Sól i mocny ocet | Nie zaleca się w ogrodzie | Nieprzewidywalna | Ryzyko uszkodzenia gleby i roślin |
Zobacz również:
Domowy ocet jabłkowy – jak zrobić, stosować i na co pomaga?
Nalewka z mięty – domowa miętówka krok po kroku
Mizeria z ogórków do słoików na zimę – przepis krok po kroku
Obserwuj nas również na YouTube.
