Kiedy mówimy o budowie grzyba, najczęściej wyobrażamy sobie kapelusz osadzony na trzonie. To naturalne, ponieważ właśnie tę część organizmu widzimy podczas spaceru po lesie. Z biologicznego punktu widzenia jest to jednak ogromne uproszczenie. To, co zbieramy do koszyka, jest zazwyczaj jedynie owocnikiem, czyli wyspecjalizowaną strukturą służącą przede wszystkim do wytwarzania i rozprzestrzeniania zarodników. Większa część organizmu może pozostawać ukryta w glebie, drewnie, ściółce lub innym podłożu.

Prawdziwe poznanie budowy grzyba trzeba więc rozpocząć znacznie głębiej, od pojedynczych strzępek tworzących grzybnię. Dopiero później można przejść do tego, co widzimy gołym okiem: trzonu, kapelusza, blaszek, rurek, kolców, pierścienia czy pochwy.

Co więcej, klasyczny „grzyb z kapeluszem” reprezentuje tylko część niezwykle różnorodnego królestwa grzybów. Istnieją grzyby przypominające półki wyrastające z drewna, zwarte kule, rozgałęzione koralowce, kielichy, miseczki, narośla, cienkie skorupy pokrywające drewno, a także organizmy mikroskopijne. Owocniki grzybów kapeluszowych są zatem jednym z wielu możliwych rozwiązań morfologicznych.

Grzyb i owocnik to nie to samo

To jedno z najważniejszych pojęć potrzebnych do zrozumienia morfologii grzybów.

Grzybem nie jest wyłącznie to, co wystaje ponad powierzchnię ziemi.

Widoczny prawdziwek, podgrzybek czy muchomor jest strukturą rozrodczą wytworzoną przez organizm rozwijający się wcześniej w podłożu. Można w dużym uproszczeniu porównać owocnik do tymczasowej konstrukcji przeznaczonej do produkcji i skutecznego rozsiewania zarodników.

Pod powierzchnią gleby znajduje się natomiast grzybnia, zbudowana przede wszystkim ze strzępek.

Nie wszystkie grzyby tworzą duże owocniki. W przypadku wielu gatunków całe struktury rozrodcze mają rozmiary mikroskopijne. Dlatego określenie „grzyb” obejmuje znacznie więcej organizmów niż popularne grzyby leśne.

Strzępka, czyli podstawowy element budowy wielu grzybów

Podstawową jednostką strukturalną większości grzybów wielokomórkowych jest strzępka, określana w terminologii naukowej jako hyfa.

Jest to cienka, nitkowata struktura zdolna do wzrostu i rozgałęziania się. Ogromna liczba takich strzępek może tworzyć przestrzenną sieć penetrującą podłoże.

Strzępki nie są odpowiednikiem korzeni roślin. Podobieństwo może być wizualne, ale ich budowa i funkcjonowanie są inne.

Ściana komórkowa grzybów zawiera między innymi chitynę oraz glukany. Wewnątrz komórek znajdują się typowe dla organizmów eukariotycznych struktury, takie jak jądra komórkowe, mitochondria i wakuole.

Wzrost strzępki odbywa się głównie w jej części szczytowej. Dzięki temu może ona stopniowo penetrować kolejne fragmenty podłoża.

Grzybnia, czyli właściwe ciało wegetatywne grzyba

Sieć połączonych strzępek określamy jako grzybnię, czyli mycelium.

To właśnie ona stanowi zasadniczą część wegetatywną wielu gatunków. Może rozrastać się:

• w glebie,
• w martwym drewnie,
• pod korą,
• w warstwie ściółki,
• w szczątkach roślin,
• w żywych organizmach,
• w produktach spożywczych,
• w innych materiałach organicznych.

Grzybnia może być niezwykle delikatna i praktycznie niewidoczna albo tworzyć wyraźne białe, kremowe czy brunatne skupiska.

Jej zadaniem jest między innymi pozyskiwanie substancji odżywczych z otoczenia. Grzyby odżywiają się osmotroficznie. Wydzielają enzymy poza komórki, rozkładają złożone związki znajdujące się w otoczeniu, a następnie pobierają powstałe prostsze substancje.

Owocnik może istnieć przez kilka dni lub tygodni, podczas gdy związana z nim grzybnia może funkcjonować w odpowiednim środowisku znacznie dłużej.

Strzępki septowane i komórczakowe

Budowa strzępek nie jest identyczna u wszystkich grzybów.

U wielu grup występują przegrody poprzeczne nazywane septami. Dzielą one strzępkę na kolejne odcinki. Septa często posiadają otwory umożliwiające komunikację oraz przemieszczanie określonych składników pomiędzy sąsiednimi częściami strzępki.

Istnieją również grzyby posiadające strzępki określane jako komórczakowe lub cenocytowe, w których typowe regularne przegrody poprzeczne nie dzielą strzępki na ciąg klasycznych komórek.

Nie oznacza to jednak, że u takich organizmów przegrody nie mogą pojawiać się w ogóle. Mogą powstawać między innymi w określonych strukturach rozrodczych lub w reakcji na uszkodzenie.

Sprzążki. Mikroskopijna cecha ważna dla mykologa

Na strzępkach niektórych podstawczaków można znaleźć charakterystyczne struktury określane jako sprzążki.

Przypominają niewielkie boczne mostki występujące w pobliżu przegród strzępki. Są związane z prawidłowym rozmieszczeniem jąder podczas wzrostu grzybni dikariotycznej.

Dla osoby zbierającej grzyby w lesie sprzążki pozostają niewidoczne. Dla mykologa analizującego okaz pod mikroskopem mogą być natomiast ważną cechą diagnostyczną pomagającą w oznaczaniu gatunku.

Grzybnia nie zawsze przypomina delikatne nitki

Strzępki mogą organizować się w bardziej złożone struktury.

Jednym z przykładów są sznury grzybniowe, w których wiele strzępek biegnie wspólnie, tworząc wyraźniejsze pasma.

Jeszcze bardziej wyspecjalizowaną formą są ryzomorfy. Mogą przypominać cienkie korzenie lub sznurki i służyć między innymi do przemieszczania substancji oraz kolonizowania nowych fragmentów podłoża.

Niektóre grzyby wytwarzają również sklerocja. Są to zwarte struktury przetrwalnikowe zbudowane z silnie zagęszczonej grzybni i zawierające zapasy umożliwiające przetrwanie niesprzyjających warunków.

Zarówno ryzomorfy, jak i sklerocja pokazują, że grzybnia nie jest przypadkowym zbiorem nitek. Może tworzyć wyspecjalizowane struktury o określonych funkcjach biologicznych.

Owocnik grzyba. Konstrukcja służąca rozmnażaniu

Kiedy warunki środowiskowe oraz stan fizjologiczny grzybni są odpowiednie, u wielu gatunków może rozpocząć się tworzenie owocnika.

U podstawczaków owocnik określany jest jako bazydioma, natomiast u workowców jako askoma.

W języku codziennym wszystkie te struktury nazywamy po prostu grzybami. Ich wygląd może być jednak skrajnie różny.

Najbardziej rozpoznawalną formą jest owocnik złożony z:

kapelusza + trzonu + powierzchni zarodnikotwórczej.

Nie jest to jednak uniwersalny plan budowy.

Zawiązek grzyba, czyli jak powstaje owocnik

Owocnik nie pojawia się od razu w swojej dorosłej postaci.

Rozwój rozpoczyna się od skupień strzępek, które organizują się w coraz bardziej złożoną strukturę. Powstaje zawiązek owocnika, czyli primordium.

Na kolejnych etapach następuje różnicowanie tkanek grzyba. W przypadku typowego grzyba kapeluszowego można zacząć rozpoznawać część odpowiadającą przyszłemu trzonowi oraz kapeluszowi.

Rozwój owocnika jest procesem kontrolowanym biologicznie, a jednocześnie silnie zależnym od warunków środowiskowych. Znaczenie mogą mieć między innymi temperatura, wilgotność, dostępność składników odżywczych, światło oraz stężenie dwutlenku węgla.

Kapelusz, czyli pileus

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów owocnika jest kapelusz, w terminologii mykologicznej pileus.

Jego podstawową funkcją jest między innymi podtrzymywanie i eksponowanie powierzchni, na której powstają zarodniki.

Kapelusze mogą mieć bardzo różne kształty. Spotykamy między innymi kapelusze:

• półkuliste,
• wypukłe,
• płaskie,
• stożkowate,
• dzwonkowate,
• lejkowate,
• wklęsłe,
• poduszkowate,
• z centralnym garbkiem.

Kształt nie jest cechą niezmienną. Młody owocnik może wyglądać zupełnie inaczej niż dojrzały przedstawiciel tego samego gatunku.

Kapelusz półkulisty może z czasem stać się wypukły, później niemal płaski, a ostatecznie nawet lekko wklęsły.

Dlatego identyfikowanie gatunku wyłącznie na podstawie kształtu kapelusza jest bardzo ryzykowne.

Skórka kapelusza

Zewnętrzną warstwę kapelusza określa się jako pileipellis. W klasycznej polskiej terminologii spotykane jest również określenie skórka kapelusza.

Jej budowa może być bardzo różna.

Powierzchnia kapelusza może być:

• gładka,
• włóknista,
• łuskowata,
• filcowata,
• aksamitna,
• lepka,
• śluzowata,
• sucha,
• spękana,
• ziarnista.

Struktura skórki oglądana pod mikroskopem może mieć istotne znaczenie systematyczne. Układ i orientacja strzępek pileipellis są wykorzystywane podczas dokładnego oznaczania niektórych grup grzybów.

Brzeg kapelusza również jest ważny

Podczas rozpoznawania grzyba warto zwracać uwagę nie tylko na środek kapelusza.

Jego brzeg może być:

• równy,
• pofalowany,
• podwinięty,
• prosty,
• prążkowany,
• karbowany,
• postrzępiony,
• pokryty resztkami osłony.

U części gatunków charakterystyczny brzeg występuje szczególnie wyraźnie u młodych owocników i zanika z wiekiem.

Miąższ grzyba

Wnętrze owocnika określane jest zwykle jako miąższ lub kontekst.

Może być:

• miękkie,
• kruche,
• włókniste,
• watowate,
• zwarte,
• korkowate,
• skórzaste,
• galaretowate,
• zdrewniałe.

Miąższ może również reagować na uszkodzenie.

Po przecięciu niektórych grzybów pojawia się:

• sinienie,
• czerwienienie,
• różowienie,
• żółknięcie,
• czernienie.

Zmiana barwy wynika z reakcji chemicznych zachodzących po uszkodzeniu tkanek.

Samo sinienie nie oznacza, że grzyb jest trujący. Jest to jedna z cech morfologicznych, którą należy rozpatrywać razem z innymi elementami budowy.

Trzon grzyba, czyli stipe

Trzon, naukowo stipe, utrzymuje kapelusz i wynosi powierzchnię zarodnikotwórczą ponad podłoże, co może ułatwiać rozprzestrzenianie zarodników.

Nie wszystkie grzyby posiadają trzon.

Jeżeli występuje, może być:

• centralny,
• ekscentryczny,
• boczny,
• cylindryczny,
• maczugowaty,
• baryłkowaty,
• wrzecionowaty,
• rozszerzony u podstawy,
• zwężający się ku dołowi lub górze.

Jego wnętrze również może różnić się pomiędzy gatunkami.

Trzon może być:

pełny, komorowaty, watowaty albo pusty.

Powierzchnia trzonu

Podczas oznaczania gatunku niezwykle ważna jest powierzchnia trzonu.

Można na niej obserwować:

• siateczkę,
• łuseczki,
• włókienka,
• kosmki,
• ziarenka,
• drobne chropowatości,
• strefy barwne,
• śluz,
• resztki osłony.

Dobrym przykładem są koźlarze, u których charakterystyczne chropowatości na powierzchni trzonu stanowią bardzo ważną cechę rozpoznawczą.

U części borowikowatych występuje natomiast siateczka, czyli relief przypominający drobną sieć.

Podstawa trzonu. Fragment, którego nie warto zostawiać w ziemi podczas oznaczania

Podstawa trzonu może zawierać bardzo ważne informacje.

Może być:

• prosta,
• zwężona,
• maczugowata,
• bulwiasta,
• obrzeżona,
• zakończona korzeniastym wyrostkiem,
• otoczona pochwą.

Dlatego podczas zbierania nieznanego okazu do oznaczenia nie powinno się odcinać połowy trzonu i pozostawiać jego podstawy w ziemi.

Można w ten sposób usunąć jedną z najważniejszych cech diagnostycznych.

Szczególnie istotne jest to w przypadku części muchomorów, u których budowa podstawy trzonu oraz obecność pochwy mają ogromne znaczenie przy rozpoznawaniu gatunku.

Hymenofor. To właśnie tutaj często kryje się klucz do rozpoznania grzyba

Spód kapelusza bywa ważniejszy diagnostycznie niż jego górna powierzchnia.

Znajduje się tam hymenofor, czyli struktura, na której umieszczona jest warstwa zarodnikotwórcza.

W zależności od gatunku hymenofor może przyjmować różne formy.

Najczęściej spotykamy:

• blaszki,
• rurki zakończone porami,
• kolce lub ząbki,
• fałdy,
• powierzchnię gładką.

To właśnie różnice w konstrukcji hymenoforu stoją za potocznym podziałem grzybów na „blaszkowe”, „z gąbką” czy „kolczaste”.

Blaszki

Blaszki, czyli lamellae, są cienkimi strukturami promieniście rozchodzącymi się pod kapeluszem.

Ich obecność znacznie zwiększa powierzchnię, na której może rozwijać się hymenium.

Przy oznaczaniu gatunku bierze się pod uwagę między innymi:

• kolor blaszek,
• ich gęstość,
• grubość,
• obecność międzyblaszek,
• wygląd ostrza,
• sposób przyrastania do trzonu.

Blaszki mogą być między innymi:

wolne, gdy nie dochodzą do trzonu,

przyrośnięte, gdy łączą się z trzonem,

zbiegające, gdy schodzą częściowo w dół trzonu.

Różnice te mają duże znaczenie podczas rozpoznawania wielu gatunków.

Rurki i pory, czyli popularna „gąbka”

Prawdziwki, podgrzybki i wiele innych borowikowatych nie posiada typowych blaszek.

Pod kapeluszem znajduje się u nich warstwa licznych rurek, których zakończenia widzimy jako niewielkie otwory nazywane porami.

Całość przypomina gąbkę, stąd potoczne określenie „grzyby z gąbką”.

Podczas oznaczania analizuje się między innymi:

• kolor rurek,
• kolor porów,
• wielkość porów,
• ich kształt,
• reakcję na ucisk,
• sposób połączenia warstwy rurek z trzonem.

Pory mogą zmieniać barwę wraz z dojrzewaniem owocnika, dlatego również tutaj wiek grzyba ma znaczenie.

Hymenofor kolczasty

U niektórych grzybów zamiast blaszek czy rurek pod kapeluszem znajdują się drobne kolce lub ząbki.

Na ich powierzchni rozwija się warstwa zarodnikotwórcza.

Taką budowę można spotkać między innymi u części przedstawicieli grzybów określanych tradycyjnie jako kolczaste.

Hymenofor fałdowany

Nie każda struktura przypominająca blaszki rzeczywiście jest zbudowana z blaszek.

Dobrym przykładem są kurki. Spód ich owocników pokrywają fałdy i listewki, które są grubsze i mają inną budowę niż prawdziwe blaszki.

To ważna cecha podczas rozpoznawania tych grzybów.

Hymenium. Mikroskopijna warstwa odpowiedzialna za tworzenie zarodników

Hymenofor i hymenium to dwa różne pojęcia, choć bywają ze sobą mylone.

Hymenofor jest strukturą, która zwiększa powierzchnię zarodnikotwórczą. Hymenium jest natomiast właściwą warstwą płodną znajdującą się na jego powierzchni.

W hymenium występują komórki związane z rozmnażaniem oraz inne wyspecjalizowane elementy.

U podstawczaków znajdują się tam przede wszystkim podstawki, a u workowców worki.

To na tym poziomie dochodzimy do jednej z najważniejszych różnic pomiędzy dwiema ogromnymi grupami grzybów.

Podstawki i podstawczaki

W przypadku Basidiomycota charakterystyczną strukturą rozrodczą jest podstawka, czyli basidium.

To właśnie na niej powstają bazydiospory.

U wielu dobrze znanych grzybów kapeluszowych jedna podstawka wytwarza typowo cztery zarodniki, choć w świecie grzybów występują również odstępstwa od tej liczby.

Podstawki znajdują się w warstwie hymenium pokrywającej odpowiednią powierzchnię owocnika. W typowym grzybie blaszkowym jest ona związana z powierzchnią blaszek, a u borowikowatych z wnętrzem rurek.

Grzyby kapeluszowe należące do podstawczaków tworzą owocniki zbudowane z ogromnej liczby wzajemnie przeplecionych i zróżnicowanych strzępek.

Worki i workowce

Drugim ogromnym działem są Ascomycota, czyli workowce.

Ich charakterystyczną strukturą rozrodczą jest worek, czyli ascus. Zarodniki określane jako askospory powstają wewnątrz worka.

W wielu przypadkach w pojedynczym worku znajduje się osiem askospor, choć także tutaj występują wyjątki.

Do workowców należą między innymi liczne grzyby tworzące miseczkowate owocniki, ale również smardze, trufle oraz ogromna liczba gatunków mikroskopijnych.

Zatem popularny kapelusz osadzony na trzonie nie jest wzorcem budowy całego królestwa Fungi.

Zarodniki. Mikroskopijne struktury o ogromnym znaczeniu

Zarodniki są jednymi z najważniejszych elementów biologii grzybów.

Służą do rozmnażania i rozprzestrzeniania się organizmu. Po osiągnięciu odpowiednich warunków mogą kiełkować, dając początek nowym strzępkom.

Zarodniki grzybów różnią się:

• rozmiarem,
• kształtem,
• kolorem,
• grubością ściany,
• ornamentacją powierzchni,
• reakcjami chemicznymi.

Mogą być gładkie, brodawkowane, kolczaste, prążkowane albo pokryte znacznie bardziej złożonym ornamentem.

Dla mykologa wygląd zarodników pod mikroskopem jest często jedną z podstawowych cech pozwalających rozdzielić gatunki wyglądające niemal identycznie gołym okiem.

Wysyp zarodników

Jedną z metod stosowanych podczas oznaczania grzybów jest wykonanie wysypu zarodników.

Dojrzały kapelusz umieszcza się tak, aby zarodniki mogły opadać na powierzchnię znajdującą się poniżej. Po pewnym czasie tworzą widoczny osad.

W zależności od gatunku wysyp może być między innymi:

• biały,
• kremowy,
• różowy,
• rdzawobrązowy,
• brązowy,
• purpurowobrązowy,
• czarny.

Kolor blaszek nie musi być identyczny z kolorem wysypu.

Dlatego wysyp zarodników może dostarczyć informacji, których nie uzyskamy przez samo oglądanie spodu kapelusza.

Cystydy. Niewidoczne gołym okiem, ważne w identyfikacji

W hymenium i innych częściach owocnika mogą występować wyspecjalizowane komórki określane jako cystydy.

Ich kształt, wielkość, zawartość i rozmieszczenie bywają charakterystyczne dla określonych grup.

W zależności od miejsca występowania wyróżnia się między innymi cystydy obecne:

• na ostrzu blaszek,
• na powierzchni blaszek,
• na trzonie,
• na powierzchni kapelusza.

Dla zwykłego grzybiarza nie mają praktycznego znaczenia podczas spaceru po lesie. Podczas oznaczania mikroskopowego mogą jednak okazać się kluczowe.

Trama, czyli wnętrze struktur owocnika

Pod powierzchnią hymenium znajduje się trama, czyli układ strzępek tworzących zasadniczą strukturę blaszek, rurek lub innych elementów owocnika.

Sposób ułożenia tych strzępek może być charakterystyczny dla określonych grup grzybów.

Pod mikroskopem okazuje się więc, że pozornie prosty kapelusz jest w rzeczywistości przestrzenną konstrukcją złożoną z wielu typów strzępek pełniących odmienne funkcje.

Osłona całkowita

Niektóre młode owocniki rozwijają się początkowo wewnątrz błoniastej struktury nazywanej osłoną całkowitą.

Otacza ona młody owocnik.

W miarę jego wzrostu osłona zostaje rozerwana, ale jej fragmenty mogą pozostać w różnych miejscach.

Na kapeluszu mogą utworzyć:

• łatki,
• brodawki,
• płaty.

Przy podstawie trzonu mogą natomiast pozostać jako pochwa lub inne charakterystyczne struktury.

Ślady osłony całkowitej są szczególnie ważne przy identyfikacji części muchomorów.

Pochwa

Pochwa, czyli volva, znajduje się u podstawy trzonu niektórych gatunków.

Jest pozostałością osłony otaczającej młody owocnik.

Może być:

• workowata,
• błoniasta,
• przylegająca,
• podzielona na fragmenty,
• tworząca koncentryczne strefy.

Jej kształt ma duże znaczenie diagnostyczne.

To kolejny powód, dla którego podczas oznaczania nieznanego grzyba należy zachować całą podstawę trzonu.

Osłona częściowa

Innym rodzajem struktury ochronnej jest osłona częściowa.

W młodym owocniku rozciąga się pomiędzy brzegiem kapelusza a trzonem i chroni rozwijający się hymenofor.

Podczas wzrostu kapelusza osłona zostaje rozerwana.

Jej pozostałości mogą utworzyć pierścień na trzonie, a czasami fragmenty pozostają również na brzegu kapelusza.

Pierścień na trzonie

Pierścień, określany również jako annulus, może przybierać bardzo różne formy.

Może być:

• błoniasty,
• gruby,
• cienki,
• zwisający,
• odstający,
• przesuwalny,
• nietrwały,
• zanikający.

Sam fakt występowania pierścienia nie wystarcza do rozpoznania gatunku.

Liczą się również jego budowa, położenie, trwałość oraz wygląd powierzchni.

Zasnówka, czyli cortina

Nie zawsze osłona częściowa tworzy pełną błonę.

U części grzybów występuje delikatna, pajęczynowata struktura określana jako zasnówka lub cortina.

Łączy ona młody kapelusz z trzonem, ale wraz z rozwojem owocnika zostaje rozerwana.

Jej pozostałości mogą być bardzo subtelne. Czasami można je zauważyć jako włókienka na trzonie lub strefę zabarwioną przez opadające zarodniki.

Najważniejsze typy budowy owocników

Świat grzybów nie kończy się na kształcie znanym z prawdziwka czy muchomora.

Wśród makrogrzybów można wyróżnić wiele charakterystycznych planów budowy.

Owocniki agarikoidalne

To klasyczne grzyby kapeluszowe z trzonem i hymenoforem blaszkowym.

Owocniki boletoidalne

Przypominają klasyczny kapeluszowy model, ale pod kapeluszem posiadają rurki zakończone porami.

Do tej grupy morfologicznej należą dobrze znane borowikowate.

Owocniki poliporoidalne

Często są przytwierdzone do drewna i mogą przypominać półki, konsole lub kopyta. Hymenofor zazwyczaj posiada pory.

Owocniki hydnoidalne

Ich powierzchnia zarodnikotwórcza pokryta jest kolcami albo ząbkami.

Owocniki koralowate

Silnie rozgałęzione owocniki mogą przypominać niewielkie krzewy lub koralowce. Powierzchnia zarodnikotwórcza znajduje się zwykle na zewnętrznych częściach odgałęzień.

Owocniki maczugowate

Mają formę wydłużonych, nierozgałęzionych lub słabo rozgałęzionych struktur.

Owocniki rozpostarte

Mogą tworzyć cienką warstwę bezpośrednio na drewnie, przypominając skorupę lub nalot.

Owocniki zamknięte i kuliste

U niektórych grzybów masa zarodników rozwija się wewnątrz owocnika. Do takich form zaliczamy między innymi część purchawkowatych i tęgoskórowatych.

Owocniki miseczkowate

Szczególnie wśród workowców spotyka się struktury przypominające miseczki, kielichy lub dyski.

Różnorodność form owocników jest ogromna, a podobne kształty mogły w toku ewolucji pojawiać się niezależnie w różnych liniach grzybów. Dlatego sama forma makroskopowa nie zawsze odzwierciedla bliskie pokrewieństwo.

Cechy makroskopowe używane podczas oznaczania grzybów

Profesjonalna ocena morfologiczna nie polega na stwierdzeniu: „brązowy kapelusz i biały trzon”.

Analizuje się zestaw cech.

W przypadku kapelusza ważne są między innymi:

• kształt,
• średnica,
• barwa,
• struktura powierzchni,
• lepkość,
• połysk,
• brzeg,
• obecność resztek osłony.

W przypadku hymenoforu:

• jego typ,
• barwa,
• gęstość,
• sposób połączenia z trzonem,
• reakcja na dotyk i uszkodzenie.

W przypadku trzonu:

• kształt,
• długość i grubość,
• wnętrze,
• powierzchnia,
• siateczka lub łuseczki,
• pierścień,
• pochwa,
• wygląd podstawy.

Dodatkowo analizuje się:

• konsystencję miąższu,
• zmianę barwy po uszkodzeniu,
• zapach,
• wydzielanie mleczka,
• siedlisko,
• rodzaj podłoża,
• gatunki drzew rosnące w pobliżu.

Gatunek rozpoznaje się na podstawie kombinacji cech, a nie jednego efektownego szczegółu.

Barwa grzyba może być zdradliwa

Kolor jest jedną z najbardziej oczywistych cech, ale równocześnie jedną z tych, które najłatwiej mogą wprowadzić w błąd.

Barwa owocnika może zależeć od:

• wieku,
• nawodnienia,
• nasłonecznienia,
• temperatury,
• uszkodzeń,
• warunków wzrostu.

Niektóre kapelusze są higrofaniczne, czyli zmieniają wygląd w zależności od zawartości wody.

Ten sam gatunek sfotografowany po intensywnym deszczu i po kilku suchych dniach może wyglądać na zdjęciach zaskakująco różnie.

Młody i stary owocnik mogą wyglądać jak dwa różne grzyby

Morfologia zmienia się również wraz z dojrzewaniem.

Młody owocnik może posiadać:

• zamknięty kapelusz,
• osłonę,
• jasne blaszki,
• zwarty miąższ,
• niewielką średnicę.

Starszy przedstawiciel tego samego gatunku może mieć:

• szeroko rozpostarty kapelusz,
• całkowicie odsłonięty hymenofor,
• zmieniony kolor blaszek lub porów,
• zanikający pierścień,
• miękki i nasiąknięty miąższ.

Dlatego prawidłowe poznawanie gatunków warto prowadzić na okazach znajdujących się w różnych stadiach rozwoju.

Morfologia mikroskopowa. Świat, którego grzybiarz nie widzi w lesie

W wielu przypadkach oglądanie owocnika nie wystarcza do pewnego oznaczenia gatunku.

Pod mikroskopem bada się między innymi:

• wielkość zarodników,
• ich kształt,
• ornamentację,
• budowę ściany,
• obecność porów kiełkowych,
• podstawki,
• worki,
• cystydy,
• sprzążki,
• układ strzępek,
• budowę skórki kapelusza.

Dwa gatunki mogą mieć niemal identyczne kapelusze, podobny trzon i rosnąć w takim samym środowisku, ale wyraźnie różnić się cechami mikroskopowymi.

To właśnie dlatego profesjonalna mykologia sięga znacznie dalej niż rozpoznawanie grzyba na podstawie fotografii.

Morfologia a badania DNA

Przez setki lat grzyby klasyfikowano przede wszystkim na podstawie ich wyglądu.

Morfologia nadal pozostaje niezwykle ważna, jednak współczesna systematyka wykorzystuje także analizy molekularne i dane filogenetyczne.

Okazało się, że podobny wygląd nie zawsze oznacza bliskie pokrewieństwo.

W ewolucji grzybów wielokrotnie dochodziło do konwergencji, czyli niezależnego powstawania podobnych form owocników u niespokrewnionych bliżej linii.

Z tego powodu część tradycyjnych klasyfikacji została przebudowana, a gatunki wcześniej umieszczane w jednym rodzaju mogły po badaniach molekularnych trafić do kilku różnych rodzajów.

Budowa grzyba jest zapisem jego sposobu życia

Morfologia nie jest wyłącznie zestawem cech potrzebnych człowiekowi do oznaczania gatunków.

Każda struktura pełni określoną funkcję.

Grzybnia kolonizuje podłoże i pozyskuje składniki odżywcze.

Ryzomorfy mogą umożliwiać transport i eksplorowanie nowych obszarów.

Sklerocja pomagają przetrwać niesprzyjające warunki.

Trzon może wynosić hymenofor ponad podłoże.

Kapelusz zwiększa i osłania powierzchnię zarodnikotwórczą.

Blaszki, rurki i kolce wielokrotnie zwiększają powierzchnię hymenium mieszczącą się w stosunkowo niewielkim owocniku.

Hymenium wytwarza struktury rozrodcze.

Zarodniki umożliwiają rozprzestrzenienie materiału genetycznego i kolonizację kolejnych miejsc.

To, co podczas grzybobrania wydaje się zwykłym kapeluszem na nóżce, jest więc precyzyjnie zorganizowaną konstrukcją biologiczną.

Budowa typowego grzyba kapeluszowego w skrócie

Jeżeli przekroilibyśmy typowy dojrzały owocnik od góry do dołu, moglibyśmy wyróżnić kilka podstawowych struktur.

Na samej górze znajduje się skórka kapelusza, pod nią miąższ kapelusza.

Na spodzie kapelusza rozwija się hymenofor, który może być zbudowany na przykład z blaszek albo rurek.

Jego powierzchnię pokrywa mikroskopijna warstwa hymenium, gdzie powstają zarodniki.

Kapelusz może być osadzony na trzonie. Na trzonie mogą występować pozostałości osłony częściowej w postaci pierścienia.

Przy podstawie u niektórych gatunków znajduje się pochwa, będąca pozostałością osłony całkowitej.

Cały owocnik zbudowany jest przede wszystkim ze ściśle zorganizowanych strzępek, które łączą się z grzybnią znajdującą się w podłożu.

A pod ziemią rozpoczyna się część organizmu, której podczas zwykłego grzybobrania niemal wcale nie widzimy.

Największa część historii grzyba rozgrywa się poza naszym wzrokiem

Patrząc na dorodnego prawdziwka stojącego w ściółce, oglądamy jedynie jeden etap funkcjonowania znacznie bardziej złożonego organizmu.

Kapelusz, trzon i popularna „gąbka” są tylko fragmentem całej budowy grzyba.

Pod powierzchnią znajduje się system strzępek tworzących grzybnię. W dojrzałym owocniku działają mikroskopijne warstwy odpowiedzialne za produkcję ogromnej liczby zarodników. Osłony chronią rozwijające się struktury, hymenofor zwiększa powierzchnię rozrodczą, a różnorodność kształtów owocników pomaga grzybom funkcjonować w bardzo różnych środowiskach.

Dlatego morfologia grzybów jest znacznie bardziej rozbudowana niż schemat znany ze szkolnych ilustracji. Od mikroskopijnej strzępki, przez rozległą grzybnię, aż po kapelusz, hymenium i zarodniki, każdy poziom budowy jest częścią tego samego organizmu i jego cyklu życiowego.

I właśnie świadomość tej różnicy jest najważniejszym krokiem do prawdziwego zrozumienia tego, czym właściwie jest grzyb.

Zobacz również:

ATLAS: Grzyby jadalne | Grzyby trujące

Obserwuj nas na Facebook-u.

Sprawdź również aplikację GDZIE NA GRZYBY – Aktualna mapa grzybowa tworzona przez społeczność grzybiarzy w Polsce.